Van İli

Van Doğu’da turizmin başkenti olmaya aday. Urartu uygarlığının başkenti oluşu, gölü, kedisi, çok özel mutfağı, kahvaltı salonları, konuksever halkı ile yerli-yabancı gezginlerin aradığı birçok şey var Van’da. Türkiye’nin Doğusunun incisi diye boşuna dememişler Van’a. Neredeyse deniz büyüklüğünde olan ve Vanlıların da gölden çok deniz diye tanımladıkları Van Gölü’nün kıyısında binlerce yıllık bir uygarlığın üzerinde gelişmiş bir kent olması, bugünkü Van’ı her yönüyle çekici kılıyor. İran sınırında ve tarihi ipek yolu üzerinde bulunması, Van’ı her devirde ekonomik açıdan canlı yapmaya yetmiş. Bugünkü Van, modern bir kent görüntüsünde. Geniş bulvarları, meydanları, iş merkezleri ile Van’a tatil ya da iş amacıyla gelmiş ziyaretçiler aradıkları her şeyi bulabilecekler. Doğu Anadolu’da yeşili pek görememiş, özlemiş olacaksınız. Ama Van’a gelince bu özlem büyük ölçüde giderilebiliyor. Üstelik ulaşım da kolay. İstanbul ve Ankara’dan her gün karşılıklı uçak seferiyle ulaşılabiliyor bu güzel kente. Van kent gezisine en az yarım gün ayırmalı.
Sabah sıkı bir kahvaltının ardından yola çıkmalı. Otelinizde yapmayacaksanız eğer, çarşı içindeki kahvaltı salonlarından birine oturun. Manda sütünden kaymak, otlu peynir gibi her yerde bulamayacağınız tatları deneyin. Çok sayıda kahvaltı veren dükkan göreceksiniz. Van çarşısında kahvaltıcılar, çiçek balı, kaymak ve bölgeye has peynir çeşitleriyle masayı donatıyorlar. İştah açıcı bir görüntü ile başlıyor kahvaltıya ziyaretçiler. Van 1640 metre yüksekte ve havası oldukça temiz oksijen bol. Sıkı kahvaltı, gezi sırasında yormayacak, tam tersine güç katacak. Önce kent içinde dolaşmalı. Kent gezisinin durakları, Van Müzesi, Van Kalesi, Meherkapı ve Kedi Evi olacak. Van Kalesi’ni akşam üzerine bırakın deriz. Van Gölü üzerinden olağanüstü renk cümbüşü yaratarak batacak güneşi izleyerek günü keyifle noktalamış olacaksınız. İkinci ve üçüncü güne Van çevre gezisini koymalısınız. Çevre gezisi dedikse, çok uzaklara gitmek, saatlerce yol almak gerekmiyor. Gezinin bir bölümü Van Gölü üzerindeki adalara, kalanı da yakın yerleşimlere. Uzakları daha sonraki günlere bırakmalı. Kral Menua döneminde açılan 51 km. uzunluğundaki, bölgede tarımsal sulama amacıyla kullanılan Şamran Kanalı’nı mutlaka görmeli. Şamran Suyu denilen kanal Urartu mühendisliğinin harika bir örneğidir. Van Kalesi’nden çıkıp batı yönüne gidenler meyve bahçeleri arasından geçerek Edremit’e ulaşıyor. Kent merkezinden Gürpınar’a doğru gidip Başkale yolundaki Çavuştepe’yi de gezmeli. Burada aşağı tepedeki Tanrı İrmuşini’nin tapınağını görüyoruz.

Eski Van Şehri

Kalenin güneyinde eski şehrin kalıntıları bulunuyor. Eski kent, I. Dünya Savaşı sonuna kadar yerleşime açık olmuş, sonra da tümüyle boşaltılmıştır. Tarihi kent gezisi sırasında gezginler Ulu Cami, Hüsrev Paşa Külliyesi, Kaya Çelebi Cami ve çoğu tahrip olmuş eski evler, hamamlar, kümbeler görebilecektir.

Van İlinin Coğrafi Konumu

Konumu
Van ili, 42 / 40 ve 44 / 30 doğu boylamlarıyla, 37 / 43 ve 39 / 26 kuzey enlemleri arasında yer alır. İl toprakları; 19.069 km'dir. Bu Türkiye topraklarının % 2,5'ni oluşturur.

Van, kuzeyde Ağrı ili'nin Doğubeyazıt, Diyadin, Hamur ilçeleri; batıdan Van Gölü ile Ağrı ili'nin Patnos; Bitlis ili'nin Adilcevaz, Tatvan ve Hizan ilçeleri, Güneyden Siirt ili'nin Pervari ilçesi, Şirnak ili'nin Beytüşşebap ilçesi ile, Hakkari ili'nin Yüksekova ilçesi ile sınırlıdır. İlin doğusunda ise İran devleti yer alır.

Jeomorfolojik Durumu

Van ili dağlık alanlardan oluşmaktadır. Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat - Van bölümünde yer almakta olup, kuzey ve güneyinde yüksek dağlar, doğu bölümünde ise Van Gölü ile kaplıdır.

Genel olarak Van ili'nin yükseltisi 1500 m'nin altına düşmez. En yüksek yerlerde ise 400 m'yi aşar.

İl topraklarının yeryüzü şekillerine göre dağılımı incelenecek olursa; %53.4'ün dağlarla, %32.9'un platolarla %13.7'sinin ovalarla kaplı olduğu görülür.

Yeryüzü şekilleri
Van Gölü havzasının, güneyinde 2500 - 3000m. Bazı yerlerde 3500m'yi aşan yükseltiler görülür. Bu dağların Van Gölü çağına doğru uzanması, gölün kıyısının çok girintili ve çıkıntılı olmasına neden olmuştur.

İlin doğu tarafı, güneyine göre daha alçak (2200-2400m.) olup, geniş platolar ortaya çıkmaktadır. Bu yörede mevcut akarsularda doğudan batıya doğru birbirlerine paralel şekilde akarlar ve göle ulaşırlar. Bu akarsuların vadileri de, doğu-batı doğrultulu uzanırlar.

Dağlar
Kuzey kesiminde, dorukları ile sınırları dışında kalan Aladağ (3255) ve Tendürek Dağı (3542) bulunmaktadır. Tendürek Dağı'nın doğusunda güneye, İran sınırına doğru uzanan dağlar yer alır. Bu dağların yükseltisi 2600m. Civarındadır. Daha güneydoğuda ise 2900m'ye ulaşır. Buradaki başlıca yükseltiler; Dumanlıdağ, Elegen dağları, Kırklar Dağı, Tavur Dağı ve Kotur Tepesi'dir. Bendimahi havzası ve karasu havzasının kuzeyinde, 2850m. Yükseltili Alikelle Dağı, Abaza düzüne doğru iner. Bu yöredeki dağların ve yüksek Pirreşit Dağı'dır (3200). Daha sonra sırasıyla Manda dağı (3020 m), İsabey Dağı (3000) yükselir. Bu dağ düzenli bir sırt halinde güneybatı yönünde, Karasu Vadisi ile Van Gölü arasında, Şoli Dağı (2900m) ile devam eder. İlde yükselti güneydoğuya gittikçe artar ve düzgün sıra dağlar görülür. En önemlileri; Ahlat Dağı (2810m) ve Korahal Dağı (2700m) gelir. Tendürek Dağı'nın uzantısı olan sınır dağları, Gündizin Dağı (3100m), Koçalan Dağı, Bilecik dağı, Melek Dağı'dır. Kesiş gölünün bazı kesimlerinde başlayan yükseltiler arasında ise; Şuşanıs Dağı (2750m), Narkut Dağı (2800m), İspiriz Dağı (3688m) dir. İl topraklarının güney kesimini ise, Güneydoğu Toroslara bağlı Kavuşahap Dağları sınırlandırır. Gökdağ (3604m), Müküs Dağı (3414m) Arnos Dağı (3547m), Artos Dağı (3537m) önemli yükseltilerdir.

Platolar - Yaylalar
İl alanının %32.9'unu kaplar. Van ilindeki en önemli platolar ve yaylalar şunlardır; 1) Norduz yaylası, 2) Kuzeyde Çaldıran İlçesinde Abaza Düzü, 3) Çaldıran ilçesinde Sultan Gölü çukurluğunun batısındaki yaylalar, 4) Ahlat Dağında Erçek Gölünün kuzeyindeki yaylalar, 5) Güneydoğu Hoşap Suyu civarında uzanan geniş yaylalar.

Ovalar
İl alanının %13.7 sini kaplamaktadır. İl sınırları içinde başlıca ovalar:
Van Ovası : Karasu Hoşap Suyu arasında kalır. 150 km'lik bir alanı kaplar. İl bu ovanın içersindedir.
Erciş Ovası : 150 km lik bir alnı kaplar. Van Gölü'nün kuzeyindedir.
Hoşap Ovası : Hoşap Merkezinin güneydoğusunda 180 km'lik bir alanı kaplar. Yükseltisi 2400 m. Civarındadır.
Muradiye Ovası : 525 km alana sahiptir. Yükseltisi 2000m'dir.
Tarhani Düzü : 50 km lik alana sahiptir. Tarhani düzünün batısında yer alır.
Noşar Düzü : 80 km'lik bir alana sahiptir.
Saray Ovası : 45 km'lik bir alana sahiptir. Yükseltisi 2100m kadardır.
Karakallı Düzü ve Ercek Düzü ise diğer önemli ovalarıdır.

Vadiler
Bendimahi Vadisi : Bendimahi çayı boyunca uzanır.
Hoşap vadisi : Gürpınar ilçesinin Güzelsu (Hoşap) beldesi çivarında görülür.

Akarsular
Van Gölü havzasının akarsuları genelde Van Gölü'ne dökülür. İlin güneyinde yer alanlar Basra Körfezi'ne, doğu kısmında uzananlar ise İran'a ulaşmaktadır.
Bendimahi Çayı : Kuzeydere, Aladağ ve Tendürek Dağı arasında doğar, Van Gölü'ne dökülür. Uzunluğu 90 km dir.
Hoşap Çayı : Güneydoğu İspiriz Dağı'yla, Norduz Yayla'sından doğar, Van Gölü'ne dökülür. Uzunluğu 130 km dir.
Karasu Çayı : Özalp İlçesi'nin kuzeyindeki Pirreşit, Ahta Dağlarının sularını toplayarak doğar. Van Gölü'ne dökülür. Uzunluğu 130 km dir.
Zilan Deresi : Erciş İlçesi civarında Aladağlar'dan doğar. Van Gölü'ne dökülür.
Memedik Çayı : Saray ilçesi doğusunda İran sınırlarında doğar. Erçek Gölü'ne dökülür. Uzunluğu 60 km dir.
Kotur Çayı : Saray İlçesi güneyinde yer alır. İran'daki Urmiye Gölü'ne dökülür.
Çatak Deresi : Çatak ilçesinden geçer. Botan Çayı'na dökülür.
Van ili sınırları içerisinde; Dali Çayı, İrsad Çayı, Kırkgeçit Deresi, Miri Çayı ve Kurubaş Çayı küçük çaplı derelerdir.

Göller
Van ili sınırları içinde çok sayıda göl mevcuttur. Türkiye'nin en büyük gölü olan Van Gölü'nün doğu kesimi il sınırları içindedir.
Diğer gölleri; Erçek Gölü, Akgöl, Sultan (Süphan) Gölü, Kazlı Göl, Değirmi Göl, Hasantimur Gölü'dür. Göller havza alanının %20.7'sini kaplar.
Van Gölü : Göl 3713 km lik alanı ile Türkiye'nin en büyük gölüdür. Aynı zamanda yer yüzündeki en büyük soda gölüdür. Kapalı göller arasında hacim bakımından (607 km) dördüncü sırayı alır. Su seviyesi deniz seviyesine göre 1646 m yüksekliğindedir.
Erçek Gölü : Van Gölü'nün 30 km doğusunda yer alır. Yüzölçümü 99 km dir. Göl yüzeyinin yükseltisi 1803 m dir.

İklim Durumu

Van deniz etkilerinden uzak ve yüksek dağlarla çevrili olduğundan Van'da genel olarak karasal iklim egemendir. Van Gölü'nün çevresindeki diğer göl ve barajların varlığı, kışların komşu illere göre daha yumuşak geçmesine yol açar. Yazları yağışlı ve sıcak geçer. Kışlar uzun sürer. Bunun nedeni göl çevresindeki dağlarda karın eksik olmayışıdır. Havalar iyice soğuduğunda sular donar. İlkbahar ayları serindir. Nisan, Mayıs aylarında ilkbahar yağmurları yağar. İlkbahar yağışlarının ağırlıklı yer tutması karasal iklimin bir özelliğidir. Yaz mevsimi; gündüzleri sıcak, geceleri serin geçer. Van senenin 120 günü güneşlidir. Türkiye genelinde 25. Sıradadır. Hava kirliliği en az illerimizden biridir.

Van'ın Nüfus Yapısı

Van ili nüfus varlığı açısından Türkiye'nin orta büyüklükteki illerden biridir. 1997 yılında yapılan nüfus sayımı sonuçlarına göre il nüfusunun 772132 kişi olduğu saptanmıştır. Bu nüfusu ile Van ili, Türkiye genelindeki 80 il içerisinde nüfus büyüklüğü açısından 33. Sırada yer almaktadır.

Van'ın nüfusu Cumhuriyet döneminde hızla artmıştır. Bu hızlı artışta ildeki doğurganlık oranının çok yüksek olmasının payı büyüktür. Ancak bu artışta komşu illerden gelen göçlerin etkisi olmaktadır.

Nüfus Yoğunluğu
İl ve ilçe nüfus yoğunlukları karşılıklı olarak incelendiğinde, Van'da nüfus yoğunluğunun tüm sayım yıllarında ülke ortalamasının altında kaldığı görülmektedir. Van'da zamanla nüfus yoğunluğu yükseldiği halde yine de Türkiye ortalamasının altında kalmıştır.

Nüfus Artış Hızı
İl nüfusunun gelişimi, 5 yıllık dönemlere göre incelendiğinde, Türkiye ile karşılaştırıldığında, Van'da nüfusun yıllık ortalama artış hızlarının 1935-1940 dönemi dışında hep Türkiye ortalamasının üzerinde olduğu görülür.

Hızlı bir nüfus artışı yaşanan 1950-1980 döneminde ülke nüfusu %116 artarken Van'ın nüfusu %221 oranında artmıştır.

Van nüfus artış oranının 1990 DİE verilerine göre (%32) Türkiye ortalamasından yüksek; buna karşılık nüfus yoğunluğunun (km'ye 34 kişi) çok düşük olduğu görülür.

 İlçelere ve Köylere Göre Nüfus Dağılımı
Van'da en büyük yerleşim birimi merkez ilçesidir. 1997 nüfus sayımına göre 225628 kişi yaşamaktadır. Bu durumu ile merkez ilçe, toplam il nüfusunun %28'ine sahiptir. Nüfusun geri kalan %72'si ise diğer ilçe merkezlerinde ve köyde yaşamaktadır.

İllere göre nüfus dağılımına bakıldığında; Merkez ilçe, Erciş, Başkale, Muradiye ve Gevaş merkezlerinin şehir görünümü verdiğini, bunun yanısıra diğer ilçe merkezlerinin ise kasaba görüntüsü verdiği görülür.

Nüfusun Yaş Yapısı
Van nüfusunun yaş yapısı Türkiye genelinde oldukça farklıdır. 0-14 yaşlarındaki genç nüfusun payı sayım yıllarına göre Türkiye ortalamasının çok üzerinde olmuştur. Buna karşın çalışma çağındaki 15-65 yaş grubunun payı hep ülke genelinin gerisinde olmuştur.

Van'da doğurganlık düzeyinin çok yüksek olması 0-14 yaş grubunun payını giderek yüksek olmasını sağlamıştır.

Nüfusun Cinsiyet Durumu
Türkiye'de olduğu gibi Van'da erkek oranı kadına göre yüksektir. Yinede doğurganlık oranı ülke ortalamasının çok üzerinde olduğundan erkek nüfus payı ülke genelinde çok yüksektir. 1975'te il nüfusunun %52,6'sını erkekler oluştururken aynı yıl ülke genelinde bu oran %51,4'tür.

Göçler

Van dışarıya fazla göç vermeyen buna karşılık fazla göç alan bir ildir. Van'ın dışarıya fazla göç vermemesinin nedenleri;

a) İlde egemen olan aşiret ilişkilerinin günümüzde de sürmesi, gelenekçiliğin ve dışa kapalılığın devam etmesi,

b) 1960'a dek süren ulaşım olanaklarının elverişli olması,
c) 1960'tan sonra 1968'de kalkınmada öncelikli iller arasına girmesi,
d) 1970'li yıllarda karayolu, demiryolu, hava yolu, göl üzerinde feribot seferleri ile ulaşımın alt yapının ve ekonomik canlanmanın tesiri ile olanaklarının çoğalması.
Bunun yanı sıra 1968 yılında kalkınmada öncelikli iller arasına giren Van'a kamu kuruluşlarının bölge müdürlüklerinin açılması ile dışardan çok sayıda kamu görevlisi geldi.
Van'da etkili olan bir başka nüfus hareketi de mevsimlik göçlerdir. Bu göçler,
a) Hayvancılığa bağlı olarak yaylalara göçler,
b) İnşaat işçiliğiyle ile gelişmiş merkezlere göçler,
c) Tarım işçiliği ile gelişmiş merkezlere göçler

İdari Yapısı

İl Genel Meclisi Diğer illerde olduğu gibi her beş yılda bir İl Genel Meclisi üyelerinin seçimi yapılır. Bu üyeler belirli günlerde Özel İdare Müdürlüğü İl Genel Meclis Salonunda Van Valisi başkanlığında toplanarak il yönetimi hakkında kararlar alırlar.

Devlet Daireleri
İlde bulunan Devlet Daireleri şunlardır;

• 1- Askerlik Şube Başkanlığı

• 2- Bağ Kur Bölge Müdürlüğü

• 3- Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü

• 4- Cumhuriyet Başsavcılığı

• 5- Defterdarlık

• 6- Devlet İstatistik Bölge Müdürlüğü

• 7- D.S.İ. 17. Bölge Müdürlüğü

• 8- Emniyet Müdürlüğü

• 9- Gençlik Spor İl Müdürlüğü

• 10- İl Jandarma Alay Komutanlığı

• 11- Devlet Güvenlik Mahkemesi

• 12- Bölge idare Mahkemesi

• 13- Kadastro Bölge Müdürlüğü

• 14- Karayolları 11. Bölge Müdürlüğü

• 15- Köy Hizmetleri 9. Bölge Müdürlüğü

• 16- Köy Hizmetleri İl Müdürlüğü

• 17- Kültür Müdürlüğü

• 18- Meteoroloji Bölge Müdürlüğü

• 19- Milli Eğitim Müdürlüğü

• 20- Müftülük

• 21- Nüfus İl Müdürlüğü

• 22- Orman İşletme Müdürlüğü

• 23- Özel İdare Müdürlüğü

• 24- Posta İşletme Müdürlüğü

• 25- Telefon Müdürlüğü

• 26- Sağlık Müdürlüğü

• 27- Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü

• 28- Devlet Malzeme Ofisi Bölge Müdürlüğü

• 29- Sivil Savunma Müdürlüğü

• 30- Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü

• 31- SSK Şube Müdürlüğü

• 32- Tapu Sicil Müdürlüğü

• 33- Tarım Orman ve Köy İşleri Müdürlüğü

• 34- Toprak Mahsülleri Ofisi

• 35- İller Bankası Bölge Müdürlüğü

• 36- İl Eğitim Araçları Donatım Merkezi Müdürlüğü

• 37- Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü

• 38- Devlet Tiyatrosu Müdürlüğü

• 39- Çevre İl Müdürlüğü

• 40- Organize Sanayi Bölge Müdürlüğü

Belediyeler
İlde belediye teşkilatının bulunduğu yerleşim birimleri şunlardır;

• 1) Van Belediyesi

• 2) Bahçesaray Belediyesi

• 3) Başkale Belediyesi

• 4) Çaldıran Belediyesi

• 5) Çatak Belediyesi

• 6) Edremit Belediyesi

• 7) Erciş Belediyesi

• 8) Gevaş Belediyesi

• 9) Çiçekli Belediyesi

• 10) Gürpınar Belediyesi

• 11) Muradiye Belediyesi

• 12) Özalp Belediyesi

• 13) Bostaniçi Belediyesi

• 14) Ünseli Belediyesi

• 15) Çelebibağ Belediyesi

• 16) Kocapınar Belediyesi

• 17) Aşağı Sağmalı Belediyesi

• 18) Uysal Belediyesiv

Ulaşım

Van, bugün çağın gerektirdiği her türlü ulaşım şekline sahiptir. Kış aylarının yoğun kar yağışlı olması sebebiyle ilimiz köylerine ulaşım güçlükle yapılır. Özellikle Van ile Bahçesaray ilçesiyle olan ulaşımı sağlayan kara yolu, kış aylarında yoğun kar yağışı nedeniyle uzun süreli olarak kapalı kalmaktadır. Kara yolu , hava yolu , demir yolu ve Van Gölü'nde Van ile Tatvan arası çalışan deniz yolu vardır. Ferit Melen Hava Alanı 'ndan THY, AtlasJet, Pegasus şirketleri tarafından düzenli olarak Ankara ve İstanbul ve aktarmalı olarak diğer illere seferler yapılmaktadır.

Van Kedisi

Van’ı dünyaya tanıtan, Van’ın sembolü olan Van Kedisi sevimli, cana yakın, suyla oynamayı seven, yüzmeden hoşlanan ilginç bir tür. Van halkı kediye “Pişik” diyor. Van’ın türkülerinde, manilerinde ve sosyal yaşamında da yer alır. Van kedileri uzun tüylü, kaplan yürüyüşlü, uysal, bir gözü mavi bir gözü sarı, bazen de bir gözü mavi bir gözü yeşil olabilmektedir. Tilki kuyruklu, çevik, temizlikten hoşlanan, eğitime yatkın. XVIII. yüzyılda Sultan Abdulhamit’in de Yıldız Sarayı’nda “Pamuk” isminde bir Van Kedisi beslediği biliniyor. Van Kedisi’nin avcılık özellikleri üstündür. Fare, kuş, sinek, böcek avlar. Duygusaldır, ismiyle sevilmekten hoşlanır. Kavun, karpuz, çikolata gibi ilginç gelebilecek gıdalar da yer. Yemeden önce sahibine sürünerek minnet duygusunu gösterir. Van Valiliği ile Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nin işbirliği ile üniversite kampusu içerisinde Van kedilerinin neslini korumak üzere modern bir “Van Kedis Evi” açılmıştır. Van kedileri Van’da sayıları azalsa da birçok evde titizlikle ve sevgiyle bakılmaktadır.

Van Gölü

Türkiye’nin en büyük, Avrupa’nın 5. büyük gölüdür. Alanı 3764 km²’dir, derinliği bazı yerlerde 100 metreyi geçer. Gölün uzunluğu 125 km.’yi, genişliği 65 km.’yi aşar. Büyüklüğü nedeniyle bölge halkı tarafından “Van Denizi” diye anılır. Nemrut Dağı’ndan çıkan lavların set oluşturması ile oluşan göl üzerinde Akdamar Adası, Çarpanak Adası, Adır Adası gibi adalar bulunur. Suyu tuzlu ( binde 210) ve sodalıdır. Yapılan araştırmalara göre göl suyu deri ve cilt hastalıklarına şifa dağıtmaktadır. Göle hangi mevsimde, hangi saatte gitseniz bir başka renkte görüyorsunuz. Suyun rengi değişip duruyor. Bu şaşırtıcı ve etkileyici değişimin kaynağı hakkında rivayet muhtelif. Van Gölü’nde günbatımı da gündoğumu da muhteşem oluyor. Gittiğinizde hava açıksa ikisini de kaçırmayın. Günbatımını Van Kalesi’nden, gündoğumunu ise Tatvan’dan izleyeceksiniz. Gölün iki yakasındaki Van ile Tatvan arasında yük vagonlarını taşıyan feribotlar çalışıyor. Gevaş iskelesinden Akdamar Adası’na dolmuş motorları çalışıyor. Sahil boyunca yapılaşma saldırısına uğramamış güzel koylar, yeşil bitki örtüsüyle sarılmış kıyılar görülmeye değer.

Muradiye Şelalesi

Muradiye ilçesine 10 km. uzaklıkta, Bend-i Mahi Çayı üzerinde. Çok yüksekten düşmese de hoş bir görünümü var. Şelale 15-20 metre arasında değişen yükseklikten dökülüyor. Asma köprüsü ve doğal güzelliği ile halkın rağbet ettiği bir mesire yeridir.

Vanadokya

Kapadokya Bölgesi’ndeki gibi peri bacaları bulunan Van’ın Başkale İlçesi’ne bağlı Yavuzlar Köyü, turizm açılmayı bekliyor. Kapadokya benzeri peribacaları Başkale İlçesi’nin Yavuzlar Köyü’nde, Kapadokya’daki peribacaları oluşumları ile aynı özelliği göstermesi nedeniyle “Vanadokya” olarak anılan bölge geleceğin önemli turizm merkezi olacak gibi görünüyor. Son yıllarda artan bir ilgi görüyor. Peri bacalarının, yarısı İran’da yarısı Türkiye’de bulunan Yiğit Dağı volkanının ürettiği püskürme kayaçlarının aşınmaları sonucu ortaya çıktığı düşünülüyor. Bölge halkı buranın doğal park ilan edilerek koruma altına alınmasını talep ediyorlar.

Sanat ve Edebiyat

Serhat şehirlerimizden biri olan Van, tarih boyunca stratejik önemi yanında, sanata ve ilme beşiklik etmesi açısından da önemli bir yere sahip oluşmuştur. Türk-İslam devlet geleneği içerisinde, sanatkârlar ve ilim adamları, merkezlerde sultanlar; vilâyetlerde valiler ve üst düzey yöneticiler tarafından desteklenip korunmuşlardır. Varı, çok uzun yıllardan beri önemli bir vilâyet merkezi olması hasebiyle zikredilen fonksiyonun icrasına haliyle mekân olmuştur

Van, tabiî güzelliği açısından da birçok mekâna nasip olmayan avantajlara sahiptir. Gölü, dağları, güzelim suları, ovaları, yaylaları, kışın soğuğuyla yazın sıcağıyla rahatsız etmeyen mutedil havası, birkaç bin yıllık tarihin mirası olan eserleri ile Van, şairlere gerçekten iham kaynağı olma niteliğindedir.

Tanzimat dönemine kadar edebiyat dendiği zaman akla şiir gelirdi. Haddizatında "edebiyat" kelimesi bile ilk defa Şinasî tarafından kullanılmış bir kelimedir. Klâsik dönemde edebiyat yerine "Şiir ve irışa" kullanılırdı. Şiir bildiğimiz şiir, inşa ise düz yazı anlamındadır. Ne var ki eski edebiyatımızda düz yazı şiirin yanında her zaman üvey evlat muamelesi görmüştür. Bu, sadece Eski Türk edebiyatı için değil bütün İslâm-Şark edebiyatları için geçerli olan bir özelliktir. Birçok padişahın, mektuplarını bile manzum yani şiir tarzında yazdığı bilinmektedir.

Van ilimizi edebiyat tarihi açısından ele aldığımız zaman, yukarıda sözü edilen özelliğin Van için de cari olduğu görülmektedir. Şiir, sadece Cumhuriyet öncesinde değil Cumhuriyetten sonra da saltanatını sürdürmüştür. Van'daki Sanat ve Edebiyat faaliyetlerinin Cumhuriyetten sonraki bölümüne ağırlık vereceğiz.

İslamî dönemde Van'daki edebiyat tarihini 14. yüzyıla kadar götürebiliyoruz Van'ın Bahçesaray ilçesinden asıl adı Muhammed olan ve şiirlerinde "Mim Hayy" mahlasını kullanan Fake-i Tayran Van yöresinde, eserleri günümüze ulaşmış ilk şâirdir. Bölgede medrese talebelerine "fakih"ten bozma "fake" denmektedir. "Fake-i Tayran" kuşların talebesi anlamındadır. Doğum ve vefat tarihi tespit edilemeyen Ercişli Emrah, Vankulu Mehmet Efendi (ö. 1592) , Abdülbaki Efendi (ö. 1634), Şâni (ö. 1676), Mevlevi Mehmet Dede (17. yy) , şâir İzzî (İzzetî Mehmet Bey, Vani Çelebi (17. yy) Mir Sipihri (17. yy) Ömer Efendi (ö. 1 ğ 78) , Feyzi Salih Efendi (ö. 1715) , Dürri (ö. 1639), (ö. 1724) Sadî (Abdülbâki Sadi Efendi) (1708-1748) , İbrahim Hoca (ö. 1808) , Vehbi Dede (Derviş Vehbi-i Kadim) (?-?) Aşık Davut Telli (?-?) Selamî Efendi (ö. 1808) , Akif Mustafa Efendi (1812 ) , Aşık Hayreti (19 . y) Kavalcı Recep (18451915) Cumhuriyet'ten önce Van'ın yetiştirdiği, tesbit edilebilen şâirleridir.

Cumhuriyet dönemine gelinirken Türk Edebiyatı ciddi değişimler geçirmiştir. Divan edebiyatı, Arap ve Fars edebiyatlarının tesiriyle oluşmuş, estetik yönü ağır basan, sıkı kurallara bağlı bir edebiyattır. Türk Edebiyatında, Tanzimat dönemi olarak isimlendirdiğimiz 1860-1896 döneminde Türk şiiri, Batıya yönelmeye başlamıştır İçeriği değişen şiirde kullanılan vezin, yine Aruz veznidir; dil yine Arapça, Farsça'nın ağırlıkta olduğu Osmanlıca'dır. Değişmeye başlar. Millî Edebiyat (1911-1923) döneminde ise artık dil sade Türkçe, vezin hece vezni, nazım şekilleri, içerik tamamen değişmiştir. Cumhuriyet döneminde edebiyatın hakimiyeti devam etmiş, devletin resmî kültür politikası, musikide olduğu gibi, edebiyatta da halk ürünleri ile Batı Edebiyatının karışımından yeni bir edebiyat tarzı geliştirmek amacına yönelik olmuştur. Cumhuriyet döneminde, hece vezni ile yazılan şiirlerin yanında bir de serbest vezinli şiirler görülmeye başlamıştır.

Cumhuriyet döneminde, Van'da yetişen şâirlerin birinci ve ikinci kuşakları, genelde halk şiiri tarzına meyletmişler ve eserlerini bu çerçevede vermişlerdir. Çoğunluğu şiirlerini Van'da yayınlanan mahalli gazetelerde yayınlayarak şiire başlayan bu şâirlerin büyük bir kısmı, sonraki dönemlerde büyük şehirlere göçmüş ve kalem faaliyetlerine buralarda devam etmişlerdir. Mahallî basının sanat ve kültüre yaptığı katkıyı burada bir kez daha teyid etmeliyiz. Bu bağlamda Van'da yayınlanan mahallî gazetelerden Van Sesi, Van Postası, İki Nisan, Van Ekspres, Kurtuluş, Çaldıran, Bir Nisan. Serhat, Yeni Yurt Van, Van Halk Postası, Van Kulu, Van Haber, Prestij, Şark Yıldızı gazetelerini kutlamak lazım. Bunlardan bir kısmı hâlâ yayınını sürdürmektedir.

GALİP PAŞA (DEMİROĞLU) (1874-1958)
Eski Van Belediye başkanlarından olan Galip Paşa'nın ilk Mebusan Meclisine Van Milletvekili olarak seçilmiş olduğu ancak söz konusu meclise katılmadan meclisin kapatıldığı ifade edilse de bu bilgilerde kanaatimizce yanlışlık vardır. Aydın Talay Galip Paşa'nın doğumunu 1241 (1874) olarak vermekte ve bunu Faik Demiroğlu'nun bir yazısına dayandırmaktadır. Öncelikle 1241 tarihi ister Rumi ister Milâdi olsun 1874 etmez.

Bu tarihin Rumisi de hicrisi de 1825'e karşılık gelir. Buna göre, Galip Paşa'nın eğer gerçekten vefat tarihi 1958 ise şâirin 133 yıl yaşamış olması lazım. Yok eğer doğum tarihi olarak verilen 1241 tarihi yanlış da doğum tarihinin doğrusu milâdi 1874 ise bu durumda Osmanlı Mebusan Meclisine seçilmesi mümkün değildir. Çünkü ilk meclis 1877'de toplanmıştır. Bu tarihte Galip Paşa henüz üç yaşındadır.

Divan şiiri geleneğini sürdüren Galip Paşa'nın var olduğu söylenen divanına rastlanmamıştır. Elde bazı şiirleri mevcuttur. ' Galip Paşa'nın mezarı Abdurrahman Gazi türbesindedir.

KAYAÇELEBİZADE VEHBİ BEY (1879-1942 )
Van'ın ünlü Kayaçelebi ailesindendir. Vehbi Bey, Van'ın l. Dünya Savaşı esnasında Ruslar tarafından işgal edilmesi üzerine ailesi ile birlikte İstanbul'a göçer. İşgal esnasında Ermenilerin Van'ı yakarak harab etmesi kendisine fazlasıyla dokunmuştur. Van'a dönerken gördüğü manzara şâiri mateme boğmuştur. Şiirlerinin çoğu hamasî şiirlerdir. Van'la ilgili olanlar ise çoğunluktadır. Aşağıdaki şür, Vehbi Bey'in harap edilmiş Van için yazdığı, ağıt nitelikli bir çok şiirden bir örnektir.

Van'a Yanarım

Vardım ki ben Van'a gör neler olmuş
Yıkılmış yakılmış virâna dönmüş
Bülbül otağına baykuşlar konmuş
Yanarım ana ben Van'a yanarım

GAZİZÂDE MOLLA MEHMET (MOLLA BOZO) ( 1886-1948)
İsminden de anlaşılacağı gibi Molla şâirlerden Molla Mehmet, medrese öğrenimini görmüş, Birinci Dünya Savaşına muharip olarak katılmıştır. Mezarı Hakkari'nin Yüksekova ilçesinin şakiten köyünde bulunan Molla Mehmet'in şiirleri, kendisi de bir şâir olan, Van'ın eşrafından oğlu Timurlenk Bozkurt tarafından toplanmış ama ne yazık ki bugüne kadar kitap halinde yayınlanmamıştır. Azeri şivesinin bütün özelliklerini taşıyan Van ağzıyla söylenmiş şiirleri halk şiiri geleneğini sürdürür. Aynı zamanda heccay olan şâirin Vay mana vay mana Kaldık kötü zamana Eşşekler arpa yemez Atlar hasret samana dörtlüğüyle zamanındaki ehil ve layık insanların ülkenin nimetlerinden hak etmedikleri şekilde yararlanmalarını hicveder.

AHMET KURALKAN (1908-1979 )

Hindistan'dan göçen Van'ın tanınmış ailelerinden Kuralkan ailesine mensuptur. Yeni Yurt Yan ve Van isimli gazetelerde yazarlık yapmış olan Ahmet Kuralkan'ın ikisi tefrika ikisi yayınlanmış dört tane romanı vardır. Bizim Ernrah, Yâ-Kuğ romanları tefrika; Naciye ve Yavuz Efe romanları ise yayınlanmıştır. Aynı zamanda şâir olan Kuralkan'ın Yan KurtuluŞ Destanı isimli bir şiir kitabı vardır. Yazılarından, şiirlerinden bir Van aşığı olduğu anlaşılan Ahmed Kuralkan, Kurtuluş Destanını şu dörtlükle takdim eder.

Şu ufak eserin olursa makbul Ey Ahmet arzuna eyledin vüsûl, Onun sinesine sen de gir, sokul, Tarihen de takdir olunacak Van.

ENVER DİLAVER (1910-I983)

 Asker diş hekimi olan Dilaver'in "Sizlere Yazdım " ve "Vangölü Dalgalandıkça " isimli iki şiir kitabı vardır. İlk şiirlerini Van'ın mahalli gazeteleri olan İki Nisan ve Kurtuluş gazetelerinde yayınlamıştır. Kurmuş olduğu "Yangölü Sanat ve İrfan Derneği" vefatı üzerine uzun ömürlü olamadı. Halk şiir geleneğini sürdüren Dilaver'in kafiye uğruna zorlama söyleyişleri vardır. Ey Gönül Ey gönül yapraksız çiçek biter mi? O yârı sevmeye aşk da yeter mi? Ah... Gülü olmayan bülbül öter mi? Bahçeler virane bülbül virane.

ERCİŞLİ EMRAH
17. yüzyılda yaşamış Türk halk şairidir. Yaşamı üzerine fazla bir bilgi yoktur. Yaşadığı dönem şiirleri hakkında "Emrah ile Selvihan" adlı türkülü halk hikayesinden öğrenîlmektedir. Hikayenin konusu İran Hükümdarı şah Abbas'ın 1604'te Van'ı kuşatması sırasında geçtiği ileri sürülmüştür. Şahın askerleri Selvihan'ı tutsak alarak götürdükten sonra Emrah onu bulmak için Van, İran, Azerbaycan bölgelerini dolaşır.
Uzun yıllar Erzurumlu Emrah ile karıştırılan Ercişli Emrah'ın şiir dili sade, yalın ve sevgi üzerine kuruludur.

RUHİ SU (19I2 - 1985)
1912 yılında Van'da doğdu, 20 Eylül 1985 yılında İstanbul'da vefat etti. Bas bariton, Türk halk müziği yorumcusu, besteci ve şair. Batı müziğinin şan tekniğinden yararlanarak geliştirdiği özgün bir üslupla halk türkülerini yorumlamış, Zülfü Livaneli, Rahmi Saltuk ve Sümeyra Çakır gibi bir çok sanatçıyı önemli ölçüde etkilemiştir. I. Dünya Savaşı sırasında ailesinin bütün üyelerini yitirdi. On yaşına değin yoksul bir ailenin yanında kaldı. İlköğrenimini Adana Öksüzler Yurdu'nda yatılı olarak yaptı. Bu dönemde müzik yeteneği ve sesinin güzelliğiyle dikkati çekti. Müzik öğretmeninin desteğiyle keman dersleri aldı. Bir süre askeri liseye devam ettikten sonra ortaöğrenimini Adana Lisesi'nde parasız yatılı olarak tamamladı. Ardından Ankara Müzik Öğretmen Okulu'na girerek 1935 - 36'da mezun oldu. Aynı yıl Riyaseticumhur Filarmoni Orkestrası'nda kemancı olarak çalışmaya başladı. Bir süre sonra kemanı bırakarak şan çalışmalarına yöneldi. Ankara Devlet Konservatuvarı'nda oluşturulan Opera Bölümü'ne kabul edilen ilk dört öğrenciden biriydi. 1942'de konservatuvarı bitirerek Ankara Devlet Operası'na girdi. Aralarında Bastien und Bastienne, Fidelio, Satılmrğ Nİşanlr, Fİgaro'nun Düğünü ve Rigoletto da olmak üzere birçok operada önemli roller üstlendi. Ayrıca Hasanoğlan Köy Enstitüsü'nde müzik öğretmeni olarak çalıştı. Sanatçı olarak daha çok halk türküleri alanında ünlendi. Halk türkülerini kendi geliştirdiği özgün üslupla söyleyebilmek amacıyla saz çalıştı. 1943 - 45 arasında Ankara Radyosu'nda halk türküleri söyledi. İlk dinletisini 1944'te Ankara Halkevi'nde verdi. Son dinletisini 6 Şubat 1983'te Abdi İpekçi Dostluk ve Barış Haftası'nda sundu. Sanat yaşamı boyunca 16 tane 45'lik, 12 tane de uzunçalar plak doldurdu.
Kendi şiirlerinin yanı sıra başka şairlerin çeşitli şiirlerinden besteler yaptı. şiir, yazı ve konuşmalarını Ezgili Yürek (1985) adlı kitapta topladı.

MUSTAFA MÜFTÜOĞLU (1924.....)
Adlî katiplikten emekli olan Müftüoğlu, bedenen İstanbul'da ruhen Van'da yaşayanlardan biridir. Şiirlerini ve yazılarını çoğunlukla İki Nisan gazetesinde yayınlamıştır.

KAYA KAYAÇELEBİ (1925-.........)
Yukarıda adı geçen şâir Kayaçelebizâde Vehbi Bey'in oğludur. 1985 yılında Bağkur'dan emekli olduktan sonra İstanbul'a yerleşmiş ve kendisini tamamen yazı faaliyetine vermiştir. 1990'da "Doğunun Yıldızı Van " isimli eserini yayınlamış ayrıca 180 kadar şiirini "Benim Şarkımı Söyle" adı altında bir araya getirmiştir. 1983 yılında Kültür Bakanlığı'nın açmış olduğu şiir yarışmasında altın

SELİM GÜLSOY (1925-1970)
Emekli dava vekili olan Selim Gülsoy, şiirlerini Van'daki mahalli gazetelerde yayınladıktan sonra "Hezeyan " adı altında bir araya getirmiştir. şiirlerin de şâir Selim'in baş harfleri olan Ş.S rumuzunu kullanan, cemiyetteki çarpıklıkları, vefasızlıkları, ehliyetsiz insanların ikbâl sahibi olmalarını yeren şâir, şahsi hislenmelerini de şiirine aktarmıştır.

Bir Tefekkür Mahsulü
Pendimi mezatta satmak istedim,
Metelik verip de alan olmadı.
Yanlıyı doğruya katmak istedim,
Hakikat bir türlü yalan olmadı.

ABBAS GÜVEN (1926.......)
SSK'dan emekli olan Abbas Güven, çeşitli gazetelerde muhabirlik yapmış, sosyal ve hayır kurumlarında görevler almış bir kültür adamıdır. Kendisini Van folkloruna adayan şâirin şiirleri çeşitli dergi ve gazetelerde yayınladıktan sonra şiirleri Van Valiliği Yayın Kurulu Yazı İşleri Müdürü İkram Kali tarafından toplanmış ve yayına hazır hale getirilerek Van Valiliği tarafından 1998'de "Van'dan Esintiler" adıyla yayınlamıştır. Bazı şiirlerinde Güven, Dikicioğlu mahlasını kullanır. Güven'in şiirinin en önemli cephesi folklardan etnoğrafyaya kadar Van'ın otantik özelliklerini yansıtmış olmasıdır. Yaşayan şâirlerimizden olan Güven'e sağlıklı uzun ömürler diliyor ve "Van Yemekleri " başlıklı şiirini örnek olarak buraya alıyoruz.

Van Yemekleri

Bulgurla olur güzel bir ŞİLE,
ŞİLEYİ yiyince gözleri güle.
Hele on u yapsın TOPAL SAKİNE,
O zaman tadını göresen gardağ.
Uçkunla yapılır, hoşça EŞKİLİ;
Yiyen adamların tutulur dili.
Olurlar sofranın hepsi bülbülü,
Sen de bülbül gibi ötesen, gardaş.
Kenara atma bizim CILBIRI,
Mazisi vandır, hem de bugünü.
Otlu peynir her zaman sofranın gülü,
Otlu peyir dürmüğü vurasan gardaş.
Mercimekli, ÇİRİŞLİ bulgur pillavı,
Bulgur pilavının çoktur sevabı.
Tandıra vurunca BALIK KEBABI,
TANDIRIN BAŞINDA yiyesen gardaş.
Ne de güzel olur IBAK BORAIVI,
Ama çok yiyince bozar adamı.
Çağırırsın o zaman anan babanı,
Korkaram çömleği kırasan gardaş.
Bir desen göresen KURUT KÖFTESİNİ,
Fakat çok yiyince keser sesini .
Erkeksen derinden al nefesini,
Çarşıda satılmaz, alasan gardağ.
BİSTİ'nin üstünde AYRAN AŞINI,
Yanına koyarlar BALIK BAŞINI,
Çocuk da kucağına yapsa çişini,
Uzakta kalırsın, yanarsan gardaş.
EVELİK'ten olur EŞKİLİ DOLMA,
O zaman çağırsam, sen geri kalma.
Sakın Çıtkırıldım, kibar olma.
Güle güle kırılıp ölesen gardaş.
Van'da grup bir başka güzeldir.
ABBAS GÜVEN'im yazarım hem de söylerim,
Bu yemekler olmasa tadı nederim?
KELLE pişe TANDIR'da, köye giderim,
İsterim bizlere gelesen gardaş.

CAHİT BAYSAL (1926-1970)
Eski Gümrük Muhafaza Memurlarından olan Baysal sağlığında şiirlerini kitap olarak yayınlayamadı. Gazete ve dergi köşelerinde kalan şiirlerine, belki de şâirin yaşadığı hayatın yansımaları olarak melankoli hakimdir.

Felek

Yıllardan beridir yâra ağlayan
Şu mahzun gönlümü şad eyle felek!
Irmak gibi gözlerimden çağlayan
Şu kanlı yaşları son eyle felek!
Yüzünü görmedim bunca zamandır,
Aşkının narından başım dumandır,
O gülden ayrıldım gönlüm virandır,
Hasretin nariyle ağlattın felek!
Kaderim böyleymiş ne gelir elden,
Şeyda bülbül gibi ayrıyım gülden,
Yadeder ismi düşürmez dilden,
Bülbül-i şeydaya gönderdin felek...

SERVET MEHTERBAŞIOğLU (1927-1987)
Hayatı gazete ve matbaa çevrelerinde geçmiş bir şâirdir Mehterbaşıoğlu. Yazıları sadece mahalli gazetelerde değil İstanbul gazete ve dergilerinde de yayınlanmıştır. Van'da İki Nisan gazetesi ile sürdürdügü gazeteciliği yanında birkaç İstanbul gazetesine de muhabirlik yapmıştır. Şiirlerinin bir kısmını "Gurbet Akşamları " isimli kitabında toplayan Mehterbaşıoğlu, hazırlığını yaptığı "Azaba Sesleniş" isimli şiir kitabını yayınlayamadan vefat etmiştir. Daha önceki soyadı "Tekel" olan Mehterbaşıoğlu bazı şiirlerinde bu mahlası kullanılır.
Mehterbaşıoğlu'nun şiirinde tefekkürî bir derinlik vardır. Fanilik duygusu, insanın aczi, maddeden manaya yükselmek, tarihteki şeref levhalarını terennüm, onun şiirinin özünü oluşturur. Tarihi şiirlerinde hamaset hakimdir.

HAYALİ HASAN YAVAŞ (1931-1980)
Tarım Bakanlığına bağlı Tarsus Sulu Tarım Araştırma Enstitüsü'nde memur olarak çalışan Yavaş, 1951 yılında Van'dan ayrılarak Tarsus'a yerleşmiştir. Şiirleri Van'da yayınlanan Kurtuluş ve İki Nisan gazeteleri yanında Mersin, Erzurum ve Tarsus'ta yayınlanan Gülek, Yeni Mersin, Hakimiyet, Akdeniz, Yeni Adana, Köylü Sesi, Bugün Tarsus, Hilâl, Ürün, Çukurova, Türk Sözü, Silifke, Liman, Hürsöz, Anamur'un Sesi, İçel Postası gazetelerinde de yayınlanmıştır. Aşık Bayramları ile yakından ilgilenen Yavaş, 1958'de Sabri Çoksolmaz'la birlikte "Aşık Dilinden " adında bir kitap yayınlamıştır. Şiir kadar nesirle de uğraşan yazar, uzun yıllar mahalli gazetelerde köşe yazarlığı yapmıştır.

Gurbette olduğu sürece Van'a hasret şiirleri yazan Yavaş'ın şiirlerinde, millî ve manevî unsurlar ağırlıktadır.

TİMURLENK BOZKUR.T (1932-.......)
Vanlı şâirlerden Gazizâde Molla Mehmet'in oğlu olan Bozkurt, çeşitli kuruluşlarda çalıştı, sendikalarda üst düzey görevler aldı, hâlen serbest muhasebecilik ve kooperatifçilik yapmaktadır. Zengin bir kütüphaneye sahip olan Bozkurt, ileri yaşına rağmen kitap okumaya hâlâ zamanının önemli bir kısmını ayırmaktadır. Ülke gündemini yakalayabilmek için birçok akademisyenin adını bile duymadığı dergileri Timurlenk Bozkurt'tan temin etmek mümkündür. Şiir yazmakla yetinmeyen Timurlenk Bozkurt, birçok ünlü şâirin önemli şiirlerini ezbere ve hakkını vererek okumakla da ünlüdür.

SEYYİD AHMED ARVÂSI (1932-1988)
Daha çok bir fikir, düşünce adamı olarak tanınan Van'ın ünlü Arvas ailesinden olan Seyyid Ahmed Arvâsî'nin şiirleri, 1989 yılında "Sır" adıyla yayınlanmıştır. Şiirlerinde kuvvetli bir biçimde Necip Fazıl tesiri hissedilen Arvâsî'nin mütefekkir cephesi şiirine de yansımıştır.

AYDIN TALAY (1940 - ....)
Van'da doğdu. İlk, orta ve liseyi Van'da okuduktan sonra 1962'de Erzurum Ziraat Fakültesi'ni bitirdi. TOPRAKSU Tarım İl Müdürlüğü, Üretme istasyonu ve Süt fabrikası gibi devlet birimlerinde çeşitli kademelerde ve 20 yıl idarecilikte bulunduktan sonra 1993'de emekli olarak siyasete atıldı. Memuriyet hayatında bir yandan gazeteciliği diğer yandan dernek ve cemiyetçiliği sürdürdü.

Bizim Eller Van, Bir Şehrin Yıkılışının Anatomisi, Van şiirlerinden Seçmeler, Van Albümü, Eserleri ve Hizmetleriyle Sultan Abdülhamid Han, Topraklarımızı Tanıyalım isimli eserleri bulunmaktadır.

M. DEMİRAY ŞAŞIHÜSEYİNOĞLU (1938-....)
Şâirden çok nasir olan Şaşıhüseyinoğlu, İstanbul Hukuk Fakültesi 3. sınıftan ayrılmıştır. Karayolları 11. Bölge Müdürlüğü'nde başladığı kamu görevi, Van Belediye Başkan Yardımcısı iken sona ermiştir.

SIDDIK YİĞİTTOP (1940-1968)
Genç yaşta, elim bir trafik kazasında vefat eden Sıddık Yiğittop inşaat teknisyeni olarak yurdun çeşitli yerlerinde hizmet görmüştür. İki Nisan gazetesi çevresinde Servet Mehterbaşığoğlu'nun sanata edebiyata teşvik ettiği Vanlı şâirlerden olan Yiğittop'un "Işık Peşinde" şiirini takdim ediyoruz.

SALİH TÜRKOĞLU (1947-....)
Salih Türkoğlu Van'ın yaşayan sanatkarlarındandır. Sadece şiirle değil resim ve fotoğrafla da ilgilenmektedir. Daha önce çeşitli gazete ve dergilerde dağınık olarak bulunan şiirlerini "Vangölü'nden Damlalar" adıyla kitap halinde yayınlamıştır. Türkoğlu kitabını Van ve yöresinde çektiği bazı fotoğraflar ve yaptığı yağlı boya tabloların fotoğrafları ile süslemiştir. Çoğunlukla serbest nazımla şiir yazan Türkoğlu'nun, zaman zaman redifleri kafiye yerine kullanma çabası görülmektedir. Hece formunda serbest yazdığı için Türkoğlu'nun şürde iyi bir teknik yakaladığı söylenemez. Türkoğlu'nun sanatkar kişiliği resimde ve fotoğrafta daha belirgindir diyebiliriz.

YILMAZ ÖNAY (I953-....)
Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi bölümünde yardımcı doçent ve Bölüm Başkanı olarak halen görev yapmakta olan Yılmaz Önay da ressam şairlerimizdendir. Özellikle suluboya ve karakalem tarzında resimler Vapan Önay birkaç kişisel sergi de açmıştır.

ŞÜKRAN BABA
1962 yılında Van'da doğdu. İlk ve orta tahsilini Van'da yaptı. 1980 yılında Van Ticaret Lisesi'nden mezun olduktan sonra Sümerbank Kundura Fabrikası'nda işe başladı. 1987 yılında sağlık nedeniyle emekli olan Şükran Baba'nın "Sevgi" adlı bir de şiir kitabı yayınlanmıştır. "Ben Kadınım" isimli şiiriyle TRT tarafından açılan bir yarışmada ödül kazandı. Evli, beş çocuk annesidir. Almanca biliyor.

MİKAİL YAPRAK (1954-...)
Asıl adı Bilal olan şâir, şiirlerini Mikâil Yaprak adıyla yayınlamaktadır. Almanca öğretmeni olan Yaprak, Millî Eğitim okullarında öğretmenlik ve idarecilik yaptı. Halen Avusturya'da öğretmenlik mesleğine devam eden şâirin şiirleri daha çok Köprü dergisi ile Yeni Asya gazetesinin Sanat Kültür eki olan Elif'te yayınlanmıştır. Şâirin Bursa'da Güzellik şiiri Tanpınar'ın Bursa'da Zaman şiirinden esintiler içermektedir.

MÜMTAZ SAMİ ÖZOK (1956-....)
İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu olan Özok, serbest avukatlık yapmaktadır. Serbest ve hece vezni ile şiirleri mevcuttur.

AHMET POYRAZOğLU (1951-....)
İlkokul öğretmeni olan Poyrazoğlu Türkive'nin yaşayan saz şâirleri arasında önemli bir yere sahiptir.Aşıklık geleneği çerçevesinde eserler veren Poyrazoğlu, TRT ve değişik kuruluşların düzenlediği yarışmalarda, Âşık Şenliklerinde önemli dereceler ve ödüller almıştır. Radyo ve televizyonlarda da sıkça görmeye alıştığımız Poyrazoğlu halen oturmakta olduğu İstanbul'da başta doğum yeri olan Erciş'in ve dolayısıyla Van'ın gönüllü kültür elçiliğini yapmaya devam etmektedir. İrtîcalen şiir söylemekteki başârısı da bilinen Poyrazoğlu'nun atışmalarda âşık arkadaşlarının çoğu zaman mat ettiği de vakidir. Halk edebiyatı alanında araştırmalar yapan şâirin özel ilgi alanı da Ercişli Emrah'tır.

ÂŞIK CELALI (1952-....)
Esas adı Celal Yenitürk olan Âşık Celali Van'ın Kasımoğlu köyündendir. Küçük yaşlarda gözlerini kaybetmiş olan Celâli, saza söze merak salmış, kendi çabasıyla saz çalmayı öğrenmiştir. Celali'nin şiirleri 1992 yılında Y.Y. Ünv. Edb. Fak. Türk Dili ve Edb. Bölümü Öğretim Görevlisi Bekir Oğuzbaşaran tarafından toplanmış ve yayına hazır hale getirilen şiirler, Van Valiliği tarafından "Gönül Gözü " adı altında yayımlanmıştır. Halen Van TCK II. Bölge Müdürlüğü'nde işçi statüsünde çalışan Celali çeşitli vesilelerle sazı ve sözü ile Vanlıların karşısına çıkmaktadır.

Van Ağzı

Van, Anadolu'nun İran, Maveraünnehir ve Kafkas yollarının birleşim noktalarından biri olmakla çok sayıda kavmin geçişini sağlamıştır. Tarihi süreç yönünden, bölgenin kültürel yapısında Arap, Fars ve Türklerin derin izleri görülür. Türklerin özellikle Selçuklu sonrası yerleşimleri kısa zamanda Ahlat, Adil¬cevaz, Erciş, Gevaş ve Van'ın bayındır bir hale gel¬mesini sağlamış, coğrafyanın yerleşime elverişli ol¬ması önemli bir Türk nüfusunun bu havaliyi yurt tut¬masına sebep olmuştur.

Van, Türk dili coğrafyasında Anadolu sahasında yer almakla birlikte özellikle Azeri Türkçesinin etkisi altındadır. Bu etkiyi yapı, ses ve sözcük dağarcığı yönünden görebiliriz. Anadolunun iç kesimlerinde bilinmeyen, ancak Azeri sahasında ortaya çıkmış bir çok kelimeye Van'da rastlayabiliriz. Tek bir Van ağzından söz etmek mümkün değildir. Bölgenin çeşitli zamanlarda ve halen değişik sebeplerle göç alması, sosyolojik farklılaşmaların yanında dil değişimini de beraberinde getirmektedir.

Van'daki nüfus hareketiyle ilgili şu birkaç sebebi zikredebiliriz. - Osmanlı-Karamanoğulları mücadelesi sonucunda Van, Karaman bölgesinden göç almıştır. - Osmanlı - Safevi hakimiyet mücadelesi sırasında bir takım Türk boyları yer değiştirmiştir. - Kuzey Azerbaycan'ın ve özellikle Karabağ'ın Ruslar tarafından işgali sebebiyle Van göç almıştır. - Güney Azerbaycan'daki çeşitli olaylar yü¬zünden Van göç almıştır. - Ekonomik sebeplerle Karadenizin Çaykara ve çevresinden Van'a aileler yerleştirilmiştir. - Üniversitenin faaliyete geçmesiyle şehre çok sayıda öğrenci ve öğretim görevlisi gelmiştir. - Afganistan'ın Ruslar tarafından işgal edilme¬si üzerine Kırgız Türklerinin bir bölümü Van'a yerleştirilmiştir.

- Terör sebebiyle Van göç almıştır. - Son olarak çok sayıda memurun çalışmak üzere Van'a gelmesi, bu bölgede tek bir dil karakterinden söz etmemizi zorlaştırıyor. Ayrıca yine sosyal, iktisadi ve tarihi şartlar sebebiyle Van merkez nüfu¬sunu büyük ölçüde İstanbul, İzmir gibi Batı illerine taşımıştır. Bu yüzden çekirdek Van kültürü ve ağzı gün geçtikçe değişimlere maruz kalmaktadır. Basın yayın araçları ve özellikle televiyonun mahalli ağız üzerinde derin etkisi vardır. Yine üniversitenin faaliyete geçmesi, standard bir Van ağzı ifadesini ortaya koymakta dilcileri müşkül durumlara sokmaktadır.

Manileri

İnci'men inci menem

Sedef sen, inci menem

Düşsem sinen üstüne

Can verem incimenem

Ağaçlarda kestane

Dökülür tane tane

Oralarda kız ucuz

Al getir beş on tane

İçerde sağarlar camisi

Dışarı çığar fışa fişi

Sen ele goca bulmadın

Kırğ yılın gocamışı

Unut beni anıyorsan

Bozlu su iç yanıyorsan

Durma avucunu yala

Seveceğim sanıyorsan

Gidin dîyin gaynanamın özüne

Külü goysun gözüne

Men o eve gelin geldim

Bir ev bulsun özüne

Ağacın başında garga

Cahildim düştüm tora

Beni tora salanlar

İmansız girsin gora

Portakal dilim dilim

Geliyor menim gülüm

Ne dedim de küstürdüm

Lal olsun menim dilim

Bileziğim var benim

Kollarıma dar benim

Şu güzelim Van içinde

Kara gözlü yar benim.

Gara gazan taşmaz mi

Yol garadan aşmaz mi

Ağlama anacığım

Ayrılan gavuşmaz mi

Gaz ayağı gumdadır

Baba uzağ yoldadır

Seslendim sesim gitmez

Van dağlan daldadır.

Ağaç başında putum

Eğil perçemin tutum

Elin elime değende

On beş gün oruç tutum

Mektup yazdım Van’lı idi

Kalemim gümüş idi

Daha çok yazacaktım

Parmaklarım üşüdü

Bu gelen akalıdır

Göğsü marhamalıdır

El ile güler oynar

Menimle tobalıdır.

Mavidir mavuştura

Yer vura savuştura

Yusuf Zeliha gibi

Hak bizi gavuştura

Hey garayı garayı

Gel süpürek sarayı

Sen al geyin ben yeşil

Düşman geysin garayı

Bir ay çıktı kenarsız

Ağam geçen fenersiz

Öyle bir ah çekerim

Meyle ile yanarsız

Ağaçlar dikili kaldı

Yakam sokulu kaldı

Van ilinde bir yare

Boynum bükülü kaldı

Hay hangala hangala

Ateş goydum mangala

Sen orada men burda

Nice mende can gala

Yağmuru düz öldürür

Alevi köz öldürür

Hançar pıçağ neylesin

Yiğidi söz öldürür

Güleller güleller

Gül düşürüp gül eller

Bir iğit yoksul düşse

Söyletirler güleller

Göğe yıldız sereler

Aşkı meni örseler

Canımı kurban ederem

O gizi mana verseler

A benim bahtı yarim

Gönülde tahtı yarim

Üzünde göz izi var

Sana kim baktı yarim

Ata vurdum belleme

Gir goynuma terleme

Her yanım senin olsun

Saç bağımı elleme

Ay doğdi bedir

Allah Bu sevda nedir

Allah Yar muradımı ver bana

Ya meni öldür Allah

Elma aldım Van'dan

Severem seni candan

Bir mektup yazmadım

Elimden akan kandan

Bağçelerde maydanos

Maydanozu yoldunuz

Toprağ başlı Vanlılar

Sizde mi tango oldunuz

Ay doğar sini gibi

Gümüşten yapı gibi

Gızım sana büyüttüm

Oğlomi aslan gibi

Dağda payton yürümez

Kiştir karlar erimez

Yüreğimde yara var

Perdelidir örünmez

Gemi gelir buharlı

İçi dolu yaralı

Züğürtlere gız yoktur

Olacaksan paralı

Ezem ezeden oğlan

Bıyık bezeden oğlan

İğnenin deliğinden

Kıza göz eden oğlan

Karafilem iz beni

Hamail ile yaz beni

Eğer meni sevmezsen

Hamail vursun seni

Şu Van'ı yakın sandım

Yari uyanığ sandım

Açıp yorganı baktım

Açılmış pamuk sandım

Gökte yıldız galmadı

Yerde moncuğ kalmadı

Ana meni evlendir

Mehlede giz galmadı

Bu dağlar mavili kaldı

Kuş uçdi yavruli kaldı

Anahtar yar goynunda

Gönlüm buhavlî galdi.

Köprü altında pıtırağ

Minder serdin oturağ

Hoca gözün lor olsun

Kes nikahı gurtulağ

Bahçelerde kereviz

Biz kereviz severiz

Bize Vanlılar derler

Biz çayı çoh severiz

Al çuha mavi çuha

Yarim özüme çıha

Çohtandır görmedim

Az gali ahlım çiha

Arılar bala gelir

Bülbüller dala gelir

Yarin inatçı değil

Yalvarsam yola gelir

Gögercin havadadır

El vurma yuvadadır

Bir elim yar goynunda

Bir elim duvadadır.

Gemi gelir yan verir

İskeleye şan verir

İskelenin gızları

Goca diye can verir

Çay içtim udum udum

Sensin menim umudum

Allah'a çoh yalvardım

Şükür men seni buldum

Tut ağacı burulur

Dibinde su durulur

Eller yarım dedikçe

Menim boynum burulur

Atasözleri ve Deyimler

Bilmeceler

Van Evleri

Tarihi Van kalesi’nin güneyinde bulunan Eski Van Şehri,1915 Rus-Ermeni işgaline kadar,yaşanılır bir kent halindeydi.Müslüman ve diğer azınlıklarla birlikte yaklaşık 35.000 insanın yaşadığı şehirde her türden ve dini mimari yapılar vardı.Bu çeşit mimari yapılanmanın özünde, hoşgörü ve karşılıklı saygının olduğu bir gerçektir. Eski Van evlerinin mimarı özelliklerinin korunması,tanıtımı ve gelecek kuşaklara sağlıklı bir şekilde aktarılmasını sağlamak amacıyla,Van Valiliği ve Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nin ortaklaşa bir çalışması başlatılmıştır.Tarihi Van Kalesi’nin kuzeybatısında inşa edilen ”Örnek Van Evi ve Çevre Düzenleme Projesi” bünyesinde bir örnek Van evi(Çift Katlı Cumbalı Ev).beş geleneksel dükkan, bir tandır evi, dört adet bölge mimarisine uygun köprü.bir Van Kahvesi ve Çevre düzenlenmesi ile tamamlamıştır. Bu proje dahilindeki tüm yapı birimlerine işlevsellik kazandırılarak,başta yöre halkı olmak üzere, yerli ve yabancı turistlere hizmet verilecektir.